است كه در پيروزى و فتحى در راه خدا حضور يافته باشد و هر كس در ختم آن حاضر باشد ، بسان كسى است كه هنگام تقسيم غنايم حضور يابد . » « 1 » [ 1 / 15 ] عبد بن حميد در تفسيرش از ابراهيم چنين روايت كرده است : « از اسود دربارهء فاتحة الكتاب پرسيدم كه آيا از قرآن است ؟ گفت : " آرى . " » « 2 » [ 1 / 16 ] عبد بن حميد از ابراهيم نقل كرده است كه عبد اللَّه بن مسعود فاتحة الكتاب را در مصحف نمىنوشت و مىگفت : « اگر آن را مىنوشتم ، در ابتداى هر چيز مىنوشتم . » « 3 » [ 1 / 17 ] عبد بن حميد ، محمد بن نصر مروزى در كتاب الصلاة و ابن انبارى در مصاحف ، از محمد بن سيرين نقل كرده‌اند كه ابىّ بن كعب فاتحة الكتاب و معوّذتين و « اللّهم إيّاك نعبد » و « اللّهم إياك نستعين » را [ در مصحف ] مىنوشت و ابن مسعود هيچ‌كدام آنها را نمىنوشت . عثمان بن عفّان نيز فاتحة الكتاب و معوّذتين را نوشته بود . « 4 » ما در بحث مصاحف صحابه در عهد نخست ، در جلد اول كتاب التمهيد فى علوم القرآن ، به تفصيل در اين باره سخن گفته‌ايم . « 5 » * * * [ 1 / 18 ] مجاهد گويد : « [ سورهء حمد ] " مثانى " ناميده شد ؛ زيرا خداى تعالى آن را براى اين امت استثنا ساخت و براى آنان ذخيره كرد . » « 6 »

--> ( 1 ) . الدرّ ، ج 1 ، ص 17 ؛ كنز العمّال ، ج 1 ، ص 542 ؛ خطيب ، ج 9 ، ص 308 . ( 2 ) . الدرّ ، ج 1 ، ص 10 . ( 3 ) . همان ؛ قرطبى ، ج 1 ، ص 115 ، با اين عبارت : « به عبد اللَّه بن مسعود گفته شد كه چرا فاتحة الكتاب را در مصحف خود ننوشتى ؟ گفت : " اگر آن را مىنوشتم ، با هر سوره مىنوشتم . " » ؛ ابن كثير ، ج 1 ، ص 10 . ( 4 ) . الدرّ ، ج 1 ، ص 10 . ( 5 ) . بنگريد به : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 ، ص 272 به بعد . ( 6 ) . بغوى ، ج 1 ، ص 70 .